Bach: Cantate Ach Gott, vom Himmel sieh darein BWV 2

J. S. BACH: Ach Gott, vom Himmel sieh darein (BWV 2)

Beluister deze cantate alvast
in de uitvoering door Leusink
en zijn Holland Boys Choir

Toen de oude Bachgesellschaft in 1851 in zijn eerste uitgave de cantate Ach Gott, vom Himmel sieh darein als tweede publiceerde wist men weliswaar dat deze cantate was bestemd voor een tweede zondag na Trinitatis, drie weken na Pinksteren dus, maar men kon nog niet weten dat Bach deze cantate in 1724 had gecomponeerd, als tweede cantate van zijn tweede cantate-jaargang. Voor het begrip van de muzikale vorm van BWV 2 is dat niet onbelangrijk want Bachs tweede cantatejaargang, begonnen na één jaar wekelijkse cantatecomposities, zou een heel bijzondere worden: een jaargang zogeheten "koraalcantates" waarvan tekst en muziek gebaseerd zouden zijn op één van de, voor de betreffende zondag geëigende kerkliederen. Tot 1958 meende de Bachresearch dat dit indrukwekkende en grootste samenhangende projekt uit Bachs oeuvre pas in diens laatste decennium en verspreid over vele jaren door de gerijpte componist kon zijn tot stand gebracht; in feite produceerde Bach het grotendeels in wekelijkse afleveringen gedurende zijn tweede ambtsjaar in Leipzig.
Bach zelf, overtuigd van het gewicht van zijn omvangrijke projekt, markeerde de start ervan met enkele grote gebaren, waarvan men zich kan afvragen of hun betekenis tot zijn toehoorders is doorgedrongen. Hij gebruikt de eerste vier cantates om stilistische piketpaaltjes te slaan: de koraalfantasieën waarmee ze beginnen ontwerpt hij achtereenvolgens als een plechtige Franse Ouverture (eerste zondag na Trinitatis, BWV 20), een ouderwets motet (tweede ZnT, BWV 2), een concert in Italiaanse stijl (BWV 7) voor de derde en een meer gangbare koraalfantasie voor vierde koraalcantate (BWV 135); de cantus firmus wijst hij in deze eerste vier koraalcantates achtereenvolgens toe aan de sopraan, de alt, de tenor en de bas.
Bach vroeg zijn librettist - over wiens identiteit wij nog altijd moeten speculeren - van de gebruikte koralen het eerste en laatste couplet ongewijzigd te handhaven voor een openingskoor en een slotkoraal, en de 'binnencoupletten' te parafraseren tot recitatief- en ariateksten. De tekstschrijver attendeert de kerkgangers erop dat ook deze ‘vrije' teksten op de hen bekende koralen zijn gebaseerd door regelmatig enkele regels daaruit letterlijk te citeren.
Het kerklied waarop BWV 2 is gebaseerd is Luthers bewerking van Psalm 12: Ach Gott, vom Himmel sieh darein ("zie uit de hemel neer"), één van de eerste protestantse kerkliederen in de landstaal die in 1524 werden gepubliceerd in het Erfurter Enchiridion: "etlichen Psalm, zu geistlichen liedern deutsch gemacht Durch Dr Martinum Luther". Een echte Lutherse klassieker derhalve, die werd gezongen op de melodie van een vóór-reformatorisch seculier liedje dat in één van de oude kerktoonsoorten staat, het hypophrygisch, een toonladder die met een halve toon begint. Dat betekent dat, terwijl het liedje met een A begint en eindigt, de gebruikte noten behoren tot de toonladder die wij, tonaal denkenden maar ook Bach, interpreteren als d-klein. Het slotakkoord van het slotkoraal klinkt daarom in onze oren als een vraagteken: de sopranen zingen een A waar wij - in het slotakkoord van een stuk in D-groot, een D verwachten.
De tekst van Luthers lied en de cantate (zie de tekstenvergelijking onderaan) beklaagt de geloofsafval en vraagt om Gods hulp bij de bestrijding van dwaalleren; de strekking daarvan verschilt niet essentieel van de voorgeschreven evangelietekst voor deze zondag, Lucas 14: 16-24, de parabel van een heer die een feestmaal aanricht voor kreupelen en arme sloebers, uit woede jegens degenen die zijn aanvankelijke uitnodiging wegens drukke beslommeringen afwezen.
Voor het openingskoor (1) kiest Bach - zoals gezegd - de in zijn tijd buitengewoon ouderwets aandoende vorm van een a-cappella motet. A-cappella betekent: er zijn alleen vier koorstemmen. In de a-cappella-traditie is instrumentale ondersteuning ad libitum, naar verkiezing van de uitvoerenden; Bach echter schrijft haar gedetailleerd voor: strijkers versterken de zangers (colla parte), de twee hobo's bovendien de alt die als cantus firmus de koraalmelodie zingt. En Bach versterkt het antieke karakter van het stuk met een ander archaïsme: ook vier trombones verdubbelen de zangstemmen. Het enige barokke modernisme dat hij zich permitteert is de toevoeging van een continuopartij; deze instrumentalisten zijn zodoende de enigen die hier een zelfstandige rol spelen. Een dergelijke bezetting treffen we bij Bach vaker aan wanneer hij Luther-koralen bewerkt (BWV 38/1, 80/1); hij onderstreept ermee hun van oudsher gezaghebbende status.
Het motet-karakter van dit stuk impliceert dat de vier koorstemmen een tekst regel voor regel polyfoon gaan verwerken, waarbij de tekst dus Luthers ongewijzigde koraaltekst is, maar de muzikale substantie bovendien uitsluitend ontleend is aan de koraalmelodie; een 'koraalmotet‘ derhalve. Het is bovendien een cantus-firmus-motet, waarin één der stemmen (hier: de alt) de melodie in lange noten zingt. De drie overige stemmen bereiden deze koraalregels van de - door de beide hobo's gesteunde - alt telkens fugatisch voor, d.w.z. achtereenvolgens inzettend met de noten van de volgende regel als fugathema (voor-imitaties). Op twee punten introduceert Bach een minimale maar veelzeggende muziekrhetorische variant van koraalmelodie: een klaaglijke halve-toonsgang (chromatiek) op de woorden erbarmen en wir Armen. Ook het continuo draagt met veel chromatische noten bij aan kleurrijke harmonieën, maar die kleur is wel streng en zwaarmoedig. Met een opvallend hamerend motief onderstreept het continuo de tekst dein Wort, verwijzend naar Luthers centrale sola scriptura!
Met zijn strakke opbouw, motivische zuinigheid, dicht verknoopt stemmenweefsel, complexe harmonische ontwikkeling en renaissancistische uitstraling is dit één van Bachs al vroeg beroemde koren geworden.
De tenor roept in zijn recitatief (2) op slimheid (Witz), rede en gezond verstand af te wijzen, ze produceren dwaalleer. In de eerste en vijfde regel van zijn tekst citeert de tenor letterlijk tekst en melodie van het koraal, in korte, met Adagio aangeduide arioso-passages, waarbij hij ritmisch en in canon wordt gevolgd door het continuo; ter illustratie van falsche List eindigt de eerste regel met een afgrijselijke harmonische wending. In het tweede citaat, Der eine wählet dies, der Andre das, blijken de noten van het koraal de woorden dies en das perfekt te illustreren met een loopje omlaag, resp. omhoog. Jammer en kränket worden onderstreept met schrijnende septiemakkoorden.¹)
Altaria (3) is een bede om hulp bij de bestrijding van ketterijen en sectariërs, Rottengeister, Luthers benaming van de radicale scheurmakers in zijn eigen gelederen. Ondanks deze tekst vormt de aria met zijn virtuoze figuraties van de soloviool een levendig contrast met het voorafgaande. Een triosonate, waarin alle drie partijen op hun beurt het dominerende drie-notenritme (pa-pa-dam) spelen dat blijkens de tekst van de alt Tilg', o Gott uitdrukt; we horen dit ritme maar liefst 63 keer in de continuobas en 37 keer in de viool. Ook begrijpen we pas wanneer de alt het woord Rottengeistern vertolkt dat de voortdurende triolen van de viool dat begrip verbeelden, en waarom de twee andere partijen dat ‘sectarische' motief vermijden. Op de laatste regel Trotz dem... vertraagt het tempo van de alt opdat alle aandacht zich zal richten op der uns will meistern dat, nadrukkelijk op de melodie van de koraalzin gezongen, natuurlijk verwijst naar Christus.²)
De bede wordt beantwoord door de bas als Vox Dei in het door strijkers begeleide (accompagnato) recitatief (4). Aanvankelijk klinkt Gods antwoord uit profetenmond, waarbij twee regels uit de koraaltekst worden geciteerd, zonder muzikale verwijzing; met name de eerste zin is rijk aan tekstschildering: Armen (smartelijk), verstört (duister), Ach (zucht), Klagen. Vervolgens spreekt God in de directe rede ("tussen aanhalingstekens") waarbij de muziek arioso wordt, met ritmische dictie en begeleiding. Bij heller Sonnenschein gaat ook muzikaal het licht aan.
Zoals het zilver wordt gezuiverd in vuur, zo bewijst zich Gods woord in het kruis: aldus de ongecompliceerde en toegankelijke tenoraria (5). Twee hobo's versterken unisono de melodie van de eerste viool in het vierstemmig strijkersensemble, dat een compact en harmonisch rijk decor voor de tenor verzorgt. Tegendraadse stemvoering verwijst naar het kruis (dat uiteraard een Lutherse toevoeging aan de psalmtekst is). Het vermanend middendeel (sei geduldig), grotendeels slechts door continuo begeleid, eindigt met een nadrukkelijk Adagio op Kreuz und Not.
Slotkoraal (6), op de letterlijke tekst van Luthers zesde en laatste couplet, krijgt - als voorgaande stukken - een avontuurlijke harmonisering. Met de phrygische melodie in de sopraan moet deze tonale harmonisering (in D-groot) wel ‘verkeerd' aflopen: met de kwint (A, dominant) als slotnoot, in plaats van de tonica (D).

¹) Het barokke realisme van Bachs tekstschrijver (Stank, Moder, Unflat) achtte de bezorger van de klavieruittreksels blijkbaar te schril voor huis-, tuin- en keukengebruik;
hij verving	door
Sie gleichen denen Totengräbern Die, ob sie zwar von außen schön, Nur Stank und Moder in sich fassen Und lauter Unflat sehen lassen.	Sie gleichen übertünchten Gräbern Die, ob sie zwar von außen schön, bloß Todtenbeine in sich fassen Und nur Verwesung sehen lassen.

²) Hier is het Bachs tekstdichter die matigend ingrijpt in Luthers plastisch taalgebruik wanneer hij ausrotten vervangt door tilgen.

PSALM 12	KORAAL	CANTATETEKST	Ned. vertaling
Hilf, HERR! die Heiligen haben abgenommen, und der Gläubigen ist wenig unter den Menschenkindern.	1. Ach Gott, vom Himmel sieh' darein Und lass' dich des erbarmen, Wie wenig sind der Heil'gen dein, Verlassen sind wir Armen: Dein Wort man laesst nicht haben wahr, Der Glaub' ist auch verloschen gar Bei allen Menschenkindern.	Ach Gott, vom Himmel sieh darein Und lass dich's doch erbarmen! Wie wenig sind der Heilgen dein, Verlassen sind wir Armen; Dein Wort man nicht lässt haben wahr, Der Glaub ist auch verloschen gar Bei allen Menschenkindern	Ach God, zie uit de hemel neer en schenk ons uw erbarmen ! Er zijn bijna geen heil'gen meer verlaten zijn wij armen. Men bestrijdt de waarheid van uw woord, ook het geloof is bijna uitgedoofd bij alle mensenkinderen.
Einer redet mit dem andern unnütze Dinge; sie heucheln und lehren aus uneinigem Herzen.	2. Sie lehren eitel falsche List, Was eigen Witz erfindet, Ihr Herz nicht eines Sinnes ist In Gottes Wort gegruendet; Der waehlet dies, der Ander das, Sie trennen uns ohn' alle Maas Und gleissen schoen von aussen.	Sie lehren eitel falsche List, Was wider Gott und seine Wahrheit ist; Und was der eigen Witz erdenket, O Jammer! der die Kirche schmerzlich kränket Das muss anstatt der Bibel stehn. Der eine wählet dies, der andre das, Die törichte Vernunft ist ihr Kompass; Sie gleichen denen Totengräbern Die, ob sie zwar von außen schön, Nur Stank und Moder in sich fassen Und lauter Unflat sehen lassen.	Zij onderwijzen enkel valse leugens, die tegen God en zijn waarheid zijn gericht; En de bedenksels van hun eigen geest - O ellendige zaak, waar de kerk kapot aan gaat - memen de plaats in van de bijbel. De een kiest dit, de ander dat, het dwaas verstand is hun kompas; Ze lijken op die graftombes die van buiten wel mooi zijn, maar van binnen stinken en rotten en louter vuiligheid ten toon spreiden.
Der HERR wolle ausrotten alle Heuchelei und die Zunge, die da stolz redet, die da sagen: Unsere Zunge soll Oberhand haben, uns gebührt zu reden; wer ist unser HERR?	3. Gott woll' ausrotten alle Lahr, Die falschen Schein uns lehren; Dazu ihr' Zung' stolz offenbar Spricht: Trotz, wer will's uns wehren? Wir haben Recht und Macht allein, Was wir setzen dagilt gemein, Wer ist der uns soll meistern?	Tilg, o Gott, die Lehren, So dein Wort verkehren! Wehre doch der Ketzerei Und allen Rottengeistern; Denn sie sprechen ohne Scheu: Trotz dem, der uns will meistern!	Verdelg, o God, hen die leren zo uw woord te verdraaien. Weer toch de ketterij, en alle sectarische geesten Want ze spreken onbeschroomd: Weersta hem, die ons de baas wil zijn !
Weil denn die Elenden verstört werden und die Armen seufzen, will ich auf, spricht der HERR; ich will Hilfe schaffen dem, der sich darnach sehnt.	4. Darum spricht Gott, Ich muss auf sein, Die Armen sind verstoeret, Ihr Seufzen dringt zu mir herein, Ich hab' ihr' Klag' erhoeret. Mein heilsam Wort soll auf dem Plan, Getrost und frisch sie greifen an Und sein die Kraft der Armen.	Die Armen sind verstört, Ihr seufzend Ach, ihr ängstlich Klagen Bei soviel Kreuz und Not, Wodurch die Feinde fromme Seelen plagen, Dringt in das Gnadenohr des Allerhöchsten ein. Darum spricht Gott: Ich muss ihr Helfer sein! Ich hab ihr Flehn erhört, Der Hilfe Morgenrot, Der reinen Wahrheit heller Sonnenschein Soll sie mit neuer Kraft, Die Trost und Leben schafft, Erquicken und erfreun. Ich will mich ihrer Not erbarmen, Mein heilsam Wort soll sein die Kraft der Armen.	De armen zijn overstuur; hun zuchtend 'Ach', hun angstig klagen bij zoveel kruis en nood, waarmee vijanden de vrome zielen plagen, dringt door tot in het genadig luisterende oor van de Allerhoogste. Daarom spreekt God; Ik zal hun helper zijn ! Ik heb hun smeken verhoord. het ochtendgloren van de hulp, de heldere zonneschijn van de pure waarheid zal hen met nieuwe kracht, die troost en leven verschaft, verkwikken en verheugen. Ik zal me ontfermen over hun nood, mijn heilzaam woord zal de kracht der armen zijn.
Die Rede des HERRN ist lauter wie durchläutert Silber im irdenen Tiegel, bewähret siebenmal.	5. Das Silber, durchs Feu'r siebenmal Bewährt, wird lauter funden; Am Gotteswort man warten soll Desgleichen alle Stunden; Es will durchs Kreuz bewähret sein, Da wird sein' Kraft erkannt und Schein Und leucht't stark in die Lande.	Durchs Feuer wird das Silber rein, Durchs Kreuz das Wort bewährt erfunden. Drum soll ein Christ zu allen Stunden Im Kreuz und Not geduldig sein.	Door het vuur wordt zilver gezuiverd, door het kruis blijkt het geloof beproefd te zijn. Daarom moet een christen te allen tijde in kruis en nood geduldig zijn.
Du, HERR, wollest sie bewahren und uns behüten vor diesem Geschlecht ewiglich! Denn es wird allenthalben voll Gottloser, wo solche nichtswürdige Leute unter den Menschen herrschen.	6. Das woll'st du, Gott, bewahren rein Vor diesem argen G'schlechte, Und laß uns dir befohlen sein, Daß sich's in uns nicht flechte! Der gottlos' Hauf' sich umher find't, Wo diese losen Leute sind In deinem Volk erhaben.	Das wollst du, Gott, bewahren rein Für diesem arg'n Geschlechte; Und lass uns dir befohlen sein, Dass sichs in uns nicht flechte. Der gottlos Hauf sich umher findt, Wo solche lose Leute sind In deinem Volk erhaben.	Bewaar o God, dit kostbaar Woord ten overstaan van dit boze geslacht; En laat ons bij u geborgen zijn dat het zich in ons midden niet nestele. De goddeloze bende is rondom aanwezig waar zulke loze lieden hooggeacht en verheven zijn temidden van uw volk.