De kruisvorm in de Matthäus-Passion
Aan het slot van de bespreking
van de
Matthäus-Passion (De Passies van J.S.Bach, Leiden, 1950, p.174)
oppert Hans Brandts Buys zijn vermoeden dat het (symmetrische) Deel I
en het (a-symmetrische) Deel II zich tot elkaar zouden verhouden als de
twee balken van het kruis. Hier zien we hoe hij dat in 1959 aan zijn
studenten uitlegde, tijdens een studieweek voor de laatste
Matthäus-Passion die hij zou dirigeren, vier dagen voor zijn dood.
De balken van het kruis worden gevormd door de tekst van het
bijbelverhaal (B), waaromheen een guirlande van aria's (A), arioso's
(A°) en koralen (Kr) is gehangen. De snijpunten vormen resp. het
midden van Deel I, Christus' aankondiging van Petrus' verloochening,
geflankeerd door de twee identieke koralen, en in Deel II door
Christus' woord Du sagest's
(nl 'Ich bin Gottes Sohn') aan het begin
van het laatste volledige accompagnato-recitatief, in Brandts Buys'
optiek tegelijk het centrum van de gehele Matthäus-Passion, van
waar af de gebeurtenissen steil naar beneden leiden naar het Wir setzen uns aan de voet van het
kruis.(Figuur onder, links)
Deze hypothese werd enkele jaren
geleden een stuk
plausibeler door een amendement van Kees van Houten (De Kruisvorm in de Matthäus-Passion,
Boxtel, 1999) die voorstelde het snijpunt op de verticale balk iets
naar beneden te verleggen, bij het, inhoudelijk zinvollere und alsbald krähete der Hahn,
waar de voorspelling uit Deel I zich bewaarheidt, en waar Mattheus'
hoofdstuk 26 eindigt met de unieke opeenvolging van een aria (Erbarme dich) en een koraal (Bin ich gleich von dir gewichen),
Figuur rechts. De verloochening door Petrus wordt zo het centrum van de
gehele Matthäus-Passion.
