Toelichting BWV 26

De cantate 'Ach wie flüchtig, ach wie nichtig' voor de vierentwintigste zondag na Trinitatis werd geschreven voor 19 november 1724 en behoort tot de tweede jaargang cantates die Bach als Thomascantor in Leipzig schreef. Bachs productiviteit in zijn eerste jaren in Leipzig is onvoorstelbaar, zowel in kwantitatief als zeker ook in kwalitatief opzicht. Kennelijk was het zijn bedoeling uitsluitend composities van eigen hand uit te voeren. Dit betekende dat wekelijks een nieuwe cantate gecomponeerd, in partijen uitgeschreven, ingestudeerd en uitgevoerd moest worden. Voor zijn tweede jaargang cantates in Leipzig stelde Bach zich een bijzondere opgave, die bovendien het teruggrijpen naar eerdere composities vrijwel onmogelijk maakte. Als uitgangspunt voor deze cantates koos hij oude lutherse kerkliederen, passend bij de zondag van het kerkelijk jaar. Het grondplan van deze zogenaamde koraalcantates is steeds hetzelfde: de eerste en laatste strofe van het koraal zijn onveranderd overgenomen als openingskoor respectievelijk slotkoraal; de overige strofen zijn zeer vrij omgedicht tot recitatieven en aria's. De meeste op deze wijze omgedichte teksten lijken van de hand van een, tot voor kort niet bekende, dichter. Volgens Christoph Wolff is de vermoedelijke dichter Andreas Stübel, een emeritus conrector van de Thomasschule. Hij leidt dit af uit het feit dat na Stübels dood in het voorjaar van 1725 de koraalcantatecyclus abrupt wordt afgebroken. De serie koraalcantates bestrijkt de periode van de eerste zondag na Trinitatis 1724 tot Palmzondag 1725. Bach componeerde in deze periode in totaal 41 cantates volgens het zojuist beschreven procede.
Aan de cantate ligt het gelijknamige lied van Michael Franck (1609‑1667) ten grondslag, een meditatie over de vergankelijkheid van het menselijk leven en alle aardse zaken. Zoals gebruikelijk zijn de eerste en laatste strofe van het lied onveranderd overgenomen en zijn de overige strofen tot aria's en recitatieven omgedicht. De evangelielezing van de zondag, het verhaal over de opwekking van het dochtertje van Jai'rus (Mattheus 9, 18‑26) is met het thema 'dood' aanleiding voor de keuze van het lied geweest, maar wordt in de cantatetekst zelf verder niet genoemd.
De beeldende tekst van de cantate heeft Bach tot evenzo beeldende muziek geinspireerd. De instrumentale inleiding van het openingskoor illustreert vanaf het begin met korte akkoorden en voortijlende toonladderfiguren de vluchtigheid en nietigheid, waarvan de tekst spreekt. Hieruit ontstaat een uiterst levendig muziekstuk, waarbij houtblazers en strijkers in snelle afwisseling elkaar de motieven toespelen. Qua vorm volgt Bach het door hem voor de openingskoren van de koraalcantates bij voorkeur gehanteerde model: ingebed in een thematisch zelfstandige orkestpartij wordt het koraal regel voor regel door de sopraan (versterkt door een hoorn) voorgedragen, begeleid door de overige zangstemmen. De onderstemmen begeleiden de cantus firmus ditmaal overwegend niet imiterend, maar homofoon, als een aparte groep. Een bijzonder effect bereikt Bach door aan het einde van ieder koorgedeelte de drie onderstemmen de betreffende tekstregel op een van het begin van het lied afgeleide melodie unisono te laten zingen.
Ook de overige delen van de cantate zijn uitgesproken beeldend. De tenoraria 'So schnell ein rauschend Wasser schießt' schetst in de partijen van fluit en viool en vervolgens ook in die van de zangstem het beeld van een snelstromend water als symbool van ons voortijlende leven, waarbij de uren vergeleken worden met vallende waterdruppels. Het altrecitatief schildert hoe vreugde in treurigheid verandert ‑ een wijd uithalende coloratuur mondt uit in een bange dissonant ‑, hoe schoonheid vergaat en hoe de dood alles vernietigt. De basaria met haar ongebruikelijke bezetting van drie hobo's is een regelrecht pronkstuk, zoals men eigenlijk alleen in een wereldlijke cantate verwacht. De aan de dwaze wereld gerichte afwijzing om 'an irdische Schätze das Herze zu hängen' gebeurt muzikaal in de taal van de wereld, nl. in de vorm van een hofdans, een bourrée. Het sopraanrecitatief leidt daarna terug naar een meditatie over de vergankelijkheid van het menselijk leven en handelen. Het slotkoraal sluit hierbij aan, maar verklaart wie godvruchtig is bestand tegen alle vergankelijkheid.

Jan-Paul de Leeuw