J. S. BACH: Gottlob! nun geht das Jahr zu Ende (BWV 28)

Beluister deze cantate alvast
in de uitvoering door Leusink
en zijn Holland Boys Choir
Nee, niet "Goddank is dit jaar bijna voorbij", een dergelijk cynisme is de cantatedichter vreemd. Hij bedoelt: nu het jaar teneinde loopt is er alle reden om God te danken voor het afgelopen jaar, en hem om voorspoed in het nieuwe jaar te vragen. De tekst verwijst overigens niet naar de voor deze zondag voorgeschreven evangelietekst (Lucas 2: 33 - 40) waarin Jezus een verlossersrol wordt voorspeld.
De tekstdichter is trouwens interessant. In de cantatenloze adventsperiode van december 1725 werkte Bach aan zijn jaarlijkse Weihnachtsoratorium avant-la-lettre: maar liefst vijf feestelijke cantates voor drie Kerstdagen, Nieuwjaar en Driekoningen / Epifanie op teksten van de Darmstadter hofdichter Georg Lehms (1684-1717, hij schreef ook veel voor Graupner) toen hij werd verrast door een zondag (30 december) tussen Kerst en Nieuwjaar (dat was hem in Leipzig nog niet overkomen), een zondag waarvoor Lehms geen tekst schreef. Daarom wijkt Bach uit naar een tekst van Erdmann Neumeister. Deze theoloog (1671-1756) geldt wel als de uitvinder van de ‘gemengde cantate' waarin ook recitatieven en aria's voorkomen maar in feite propageerde de piëtistische Neumeister met zijn Geistliche Cantaten statt einer Kirchen-Music (1702) slechts deze gevoelsgeladen opera-genres in de plaats van de leerstellige bijbelteksten en koralen in de gebruikelijke kerkmuziek; pas later en schoorvoetend accepteerde hij de vermenging van al deze vormen. In 1714 dicht hij voor Telemann een complete jaargang cantateteksten, Geistliche Poesien mit untermischten Biblischen Sprüchen und Choralen auf alle Sonn- und Fest-Tage durchs gantze Jahr. Daaraan ontleent Bach de tekst van Gottlob! Nun geht das Jahr zu Ende.
1. ARIA
Gottlob! nun geht das Jahr zu Ende,
das neue rücket schon heran.
Gedenke, meine Seele, dran,
wieviel dir deines Gottes Hände
im alten Jahre Guts getan!
Stimm ihm ein frohes Danklied an!
So wird er ferner dein gedenken
und mehr zum neuen Jahre schenken.
In sopraanaria (1) zetten instrumentalisten vanaf maat 1 een toon van blijmoedige dankbaarheid: de drie kinstrijkers en drie hobo´s (waaronder een taille oftewel althobo c.q. hobo da caccia) functioneren als twee dialogerende driestemmige ´koren´. De sopraan roept aanvankelijk op tot een bedachtzaam gedenken alvorens zich met virtuoze melisma´s te voegen in de overheersende dansante vreugde. (NB Dit zal het enige deel van deze cantate blijken te zijn waarin de hoge strijkers en blazers concertant optreden.)
2. KORAAL
Nun lob, mein Seel, den Herren,
was in mir ist, den Namen sein!
Sein Wohltat tut er mehren,
vergiß es nicht, o Herze mein!
Hat dir dein Sünd vergeben
und heilt dein Schwachheit groß,
errett’ dein armes Leben,
nimmt dich in seinen Schoß,
mit reichem Trost beschüttet,
verjüngt, dem Adler gleich.
Der Kön’g schafft Recht, behütet,
die leiden in seinem Reich.
Bach symboliseert de in dit jaargetijde aktuele tegenstelling tussen oud en nieuw muzikaal door na de aria met zijn moderne symfonische en operatische technieken te vervolgen met een archaïserend vierstemmig koraalmotet (2) in oude polyfone stijl, stile antico: geen zelfstandige maar slechts colla parte meespelende instrumentale partijen, uitsluitend rustige halve en kwartnoten waarmee de drie onderstemmen de cantus firmus van de sopraan - frase voor frase - begeleiden. Zoals gebruikelijk zingen de begeleidende stemmen motiefjes die nu eens vooruitwijzen naar de komende sopraanmelodie en dan weer specifieke woorden illustreren: schrijnende chromatiek op Sünd, een glijvlucht van de Adler, brede gebaren en een zelfverzekerde kwartsprong bij Der König schafft recht. Het zelfstandig opererende continuo laat de reiche Trost stromen als uit een hoorn des overvloeds. Conform de oude motet-traditie kan men - ad libitum - de vocale stemmen ook nog versterken met koperblazers (cornetto, trombones). Doordat de koraaltekst (Johann Gramann, 1530, vers 1) maar liefst twaalf regels omvat ontstaat een zeer uitgebreid motet, '174' maten noteert Bach aan het slot in de partituur, alsof hij er zelf van opkijkt. Later bewerkte hij het, met de tekst van vers 5 tot het zelfstandige motet Sei Lob und Preis mit Ehren dat nu als BWV 28/2a te boek staat maar aanvankelijk samen met thans aan Telemann toegeschreven delen terecht kwam in een onder Bachs naam gecompileerd (pasticcio) motet BWV 231 Jauchzet dem Herrn.
3. RECITATIEF /  ARIOSO
»So spricht der Herr:
Es soll mir eine Lust sein,
daß ich ihnen Gutes tun soll;
und ich will sie in diesem Lande pflanzen
 treulich,
von ganzem Herzen und von ganzer Seelen.«
Met de oudtestamentische tekst van Jeremia (32: 41) kondigt de bas, zoals gewoonlijk de Vox Christi, Israëls verlosser aan (3) boven een ostinaat continuo-motief. Bach onderstreept de tekst door herhalingen (arioso).
4. RECITATIEF
Gott ist ein Quell, wo lauter Güte fleußt,
Gott ist ein Licht, wo lauter Gnade scheinet,
Gott ist ein Schatz, der lauter Segen heißt,
Gott ist ein Herr, der’s treu und herzlich
 meinet.
Wer ihn im Glauben liebt, in Liebe kindlich
 ehrt,
sein Wort von Herzen hört
und sich von bösen Wegen kehrt,
dem gibt er sich mit allen Gaben:
Wer Gott hat, der muß alles haben.
De tenor (4), reagerend op deze voorspelling, meet Gods goedheid breed uit, in een door strijkers feestelijk versierd recitatief.
5. ARIA / DUET
Gott hat uns im heurigen Jahre gesegnet,
daß Wohltun und Wohlsein einander
 begegnet.
Wir loben ihn herzlich und bitten darneben,
er woll auch ein glückliches neues Jahr
 geben.
Wir hoffen’s von seiner beharrlichen Güte
und preisen’s im voraus mit dankbarm
 Gemüte.
Scherp contrasterend met het bezonken koraalmotet (2) zingen alt en tenor ten slotte in duet, als een Thomasvaer en Pieternel, een vrolijke en lichtvoetige nieuwjaarswens (5), boven een sobere continuo-begeleiding. 
6. KORAAL
All solch dein Güt wir preisen,
Vater in’s Himmels Thron,
die du uns tust beweisen,
durch Christum, deinen Sohn,
und bitten ferner dich:
Gib uns ein friedsam Jahre,
für allem Leid bewahre
und nähr uns mildiglich!
Dat deze cantate hierdoor evenzeer geschikt lijkt voor de eerste januari wordt nog onderstreept door het - eenvoudig vierstemmig geharmoniseerde - slotkoraal (6) dat als vers 6 fungeert in het nieuwjaarslied Helft mir Gotts Güte preisen (Paul Eber, 1580).
omhoog


© Eduard van Hengel